Макала тапшыруу
Том 18, № 2, 2026 / Барактар 118-132

Баштапкы медициналык-санитардык жардам деңгээлиндеги 4-категориядагы тез жардам: ресурстарды оптималдаштырууга калкка негизделген мамиле

Салтанат Шарменова*

sharmenovasaltanat@outlook.com

Кабыл алынган убакыт 13.11.2025
Түзөтүлгөн 27.04.2026
Кабыл алынган 29.05.2026

Аннотация

Изилдөөнүн максаты 2019-2024-жылдары Казакстан Республикасынын тез медициналык кызматынын түзүмдүк жана операциялык көрсөткүчтөрүнүн динамикасына шашылыш жардам көрсөтүүнү багыттоо боюнча төртүнчү категориядагы реформанын таасирин талдоо болгон. Методологиялык негиз катары расмий мамлекеттик статистиканын жалпы маалыматтарына негизделген ретроспективдүү калкты изилдөө болгон. Калктын 1 000 адамга карата жүктөм коэффициентин эсептөө, натыйжасыз жүктөм коэффициенти, персоналдын трансформация индекси, өсүү темптерин баалоо үчүн негизги ыкма жана түзүмдүк үлүштөрдүн салыштырмалуу анализи колдонулган. Калктын жүктөм коэффициенти V формасындагы траекторияны көрсөттү: 2020-жылы калктын 1 000 адамга карата 426,2ден 374,6га чейин төмөндөө (-12,1%), андан кийин 2024-жылы 416,9га чейин калыбына келүү болгон. Чакыруулардын түзүмүн талдоо көрсөткөндөй, 2019-жылдан кийин (30,2%) шашылыш жардам көрсөтүүнүн төртүнчү категориясындагы чалуулар басымдуулук кыла баштаган. 2020-жылдан 2024-жылга чейин алар дайыма алдыда болуп, кызматтын жалпы чалууларынын 36% дан ашыгын түзгөн. Баштапкы медициналык жардам топторунун 4-категориядагы чакырууларынын кечигип келүү көрсөткүчү 2,8%ды түздү, ал эми тез жардам топторунун чакыруулары 5,1%ды түздү. Компоненттеринин кайра түзүлүшүнө карабастан, натыйжасыздык көрсөткүчү 4,04-4,94% диапазонунда калган: негизсиз чакыруулар 60,3%га азайган, ал эми ийгиликсиз чакыруулар 55,8%га көбөйгөн. 2024-жылы дарыгерлердин штаттык саны 75,8%ды түзүп, дарыгерлердин жетишсиздиги 471,25 кызмат ордуна жеткен (2023-жылга салыштырмалуу +39,1%). Тез жардам унааларынын эскириши 60,4% критикалык деңгээлге кайтып келген. Реанимациянын ийгиликтүү көрсөткүчү 38,3%дан 53,1%га чейин (+14,8 пайыздык пункт) жогорулаган. Жыйынтыктар тез жардам чакырууларынын аралык багытын жакшыртуу, баштапкы медициналык жардам инфраструктурасын өнүктүрүү боюнча аймактык башкаруу чечимдерин кабыл алуу жана кызмат үчүн кадрларды пландаштыруу үчүн колдонулушу мүмкүн

Негизги сөздөр

чалуулардын түзүмү; маршруттоо реформасы; ийгиликсиз чалуулар; кечигип келүү көрсөткүчү; деңгээлдер аралык өз ара аракеттенүү; жооп берүүнүн өз убагында болушу

Цитаталоо

APA Style
Sharmenova, S. (2026). Category 4 emergency care at the primary health care level: A population-based approach to resource optimisation. Eurasian Health Journal, 18(2), 118-132. https://doi.org/10.54890/1694-8882-2026-2-118
Copied!
Vancouver Style
Sharmenova, S.. Category 4 emergency care at the primary health care level: A population-based approach to resource optimisation. Eurasian Health J. 2026;18(2):118-32. https://doi.org/10.54890/1694-8882-2026-2-118
Copied!

Колдонулган булактар

  1. Qumar AB, Kulzhanov M, Kosherbayeva L. Primary healthcare reform in Kazakhstan: A socially-oriented model. Cent Asian J Med Hypotheses Ethics. 2024;5(4):250–8. DOI: 10.47316/cajmhe.2024.5.4.01
  2. Richter H, Schneider M, Eisenberger J, Jafari N, Haumann H, Häske D. Impact of the COVID-19 pandemic on prehospital emergency medical service: A scoping review. Front Public Health. 2025;13:1543150. DOI: 10.3389/fpubh.2025.1543150
  3. Lundberg AL, Ozer EA, Wu SA, Soetikno AG, Welch SB, Liu Y, et al. Surveillance metrics and history of the COVID-19 pandemic in Central Asia: Updated epidemiological assessment. JMIR Public Health Surveill. 2024;10:e52318. DOI: 10.2196/52318
  4. Mussina A, Chayakova A, Myrzakhanova M, Kydyrmoldina A, Tuleshova G, Utegenova A, et al. Geospatial and temporal analysis of emergency medical services during the COVID-19 pandemic: A case study of Astana, Kazakhstan. Port J Public Health. 2026;43(4):265–79. DOI: 10.1159/000549009
  5. Rechel B, Sydykova A, Moldoisaeva S, Sodiqova D, Spatayev Y, Ahmedov M, et al. Primary care reforms in Central Asia: On the path to universal health coverage? Health Policy OPEN. 2023;5:100110. DOI: 10.1016/j.hpopen.2023.100110
  6. Tuzcu GG, Ekşi A. Determinants of emergency medical services utilization among older adults: A comprehensive scoping review. Geriatr Nurs. 2025;66(B):103623. DOI: 10.1016/j.gerinurse.2025.103623
  7. Moldoisaeva S, Kaliev M, Sydykova A, Muratalieva E, Ismailov M, Lima JM, et al. Kyrgyzstan: Health system review. Copenhagen: World Health Organization Regional Office for Europe; 2022. 149 P.
  8. Asanbek Kyzy A, Sulaimanova G, Kalmatov R, Mamyrova K, Abdyrasulov K, Fonken P, et al. The evolution and challenges of family medicine in Kyrgyzstan: A health system analysis. Fam Med. 2025;57(5):349–54. DOI: 10.22454/fammed.2025.891335
  9. Boresta M, Giovannelli T, Roma M. Managing low-acuity patients in an Emergency Department through simulation-based multiobjective optimization using a neural network metamodel. Health Care Manag Sci. 2024;27(3):415–35. DOI: 10.1007/s10729-024-09678-3
  10. Ministry of Health of the Republic of Kazakhstan. Health of the population of the Republic of Kazakhstan and the activities of healthcare organizations in 2024 [Internet]. 2025 [cited 2026 June 8]. Available from: https://www.gov.kz/memleket/entities/dsm/documents/details/868928?lang=ru
  11. Ministry of Health of the Republic of Kazakhstan. Statistical digest “Health of the population of the Republic of Kazakhstan and activities of Healthcare Organizations” in 2022 [Internet]. 2024 [cited 2026 June 8]. Available from: https://www.gov.kz/memleket/entities/dsm/documents/details/583047?lang=ru
  12. Results of the emergency medical service’s work in 2020 [Internet]. [cited 2026 June 8]. Available from: https://emcrk.kz/ru/informatsiya/novosti/297-itogi-raboty-skoroj-meditsinskoj-pomoshchi-za-2020-god
  13. Analysis of the activities of the emergency medical service of the Republic of Kazakhstan for 12 months of 2021 [Internet]. 2021 [cited 2026 June 8]. Available from: https://emcrk.kz/images/s_o/o_103_2021_ru.pdf
  14. Analysis of the activities of the emergency medical service of the Republic of Kazakhstan for the 12 months of 2022 [Internet]. [cited 2026 June 8]. Available from: https://emcrk.kz/images/s_o/o_103_2022_ru.pdf
  15. Analysis of the activities of the emergency medical service of the Republic of Kazakhstan for 2023 [Internet]. [cited 2026 June 8]. Available from: https://emcrk.kz/images/o_103_ru.pdf
  16. Analysis of the activities of the emergency medical service of the Republic of Kazakhstan for 12 months of 2024 [Internet]. [cited 2026 June 8]. Available from: https://emcrk.kz/images/otchety/103ru.pdf
  17. Key indicators of emergency medical care for 10 months of 2019-2020 [Internet]. [cited 2026 June 8]. Available from: https://emcrk.kz/ru/informatsiya/novosti/216-osnovnye-pokazateli-skoroj-meditsinskoj-pomoshchi-za-10-mesyatsev-2019-2020-godov
  18. Bureau of National Statistics. Natural population movement of the Republic of Kazakhstan (2025) [Internet]. 2026 [cited 2026 June 8]. Available from: https://stat.gov.kz/ru/industries/social-statistics/demography/publications/281538/
  19. Order of the Minister of Health of the Republic of Kazakhstan No. KR DSM-225/2020. On Approval of the Rules for the Provision of Emergency Medical Care, Including with the Involvement of Air Ambulances [Internet]. 2020 [cited 2026 June 8]. Available from: https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2000021713
  20. Katayama Y, Kiyohara K, Kitamura T, Hayashida S, Shimazu T. Influence of the COVID-19 pandemic on an emergency medical service system: A population-based, descriptive study in Osaka, Japan. Acute Med Surg. 2020;7(1):e534. DOI: 10.1002/AMS2.534
  21. Ren Z, Dong S, Zhang H, Li S, Jin Y, Zhang J, et al. Changes in prehospital emergency medical services dispatch mission patterns and their public health implications during the COVID-19 pandemic in Beijing, China. Int J Emerg Med. 2025;18:252. DOI: 10.1186/s12245-025-01048-2
  22. Park HA, Kim T, Kim HJ, Han S. Epidemiological trends in emergency department visits by age group: A report from the National Emergency Department Information System (NEDIS) of Korea, 2020-2024. Clin Exp Emerg Med. 2025;12(4):405–13. DOI: 10.15441/ceem.25.291
  23. Leshinski R, Plakht Y, Farojeh AZ. Multi-center retrospective analysis of potentially non-urgent emergency department visits in Israel using a nationwide dataset. BMC Health Serv Res. 2026;26:344. DOI: 10.1186/S12913-026-14162-5
  24. Mitura KM, Celiński D, Miłowski T, Leszczyński PK, Snarska J, Gałązkowski R, et al. Out-of-hospital emergency medical services in Poland: Organization, challenges, and modern solutions. Front Public Health. 2026;14:1743569. DOI: 10.3389/fpubh.2026.1743569
  25. Brock J, Lux H, Lang S, Winning J, Gratzias A, Lewejohann JC, et al. Health care system resilience: Evaluating the effect of the COVID-19 pandemic on emergency medical service demand in Germany: A case study from the city of Jena. PLoS One. 2026;21(3):e0344992. DOI: 10.1371/journal.pone.0344992
  26. Prause G, Orlob S, Auinger D, Eichinger M, Zoidl P, Rief M, et al. System and skill utilization in an Austrian emergency physician system: Retrospective study. Anesthesiologist. 2020;69(10):733–41. DOI: 10.1007/s00101-020-00820-8
  27. Slonetsky BI, Zozulya IS, Tkachenko OA, Verbytsky IV. Current trends and prospects for the development of emergency medicine in Ukraine. Ukr Med J. 2020;5(139(9/10)). DOI: 10.32471/umj.1680-3051.139.190237
  28. Rief M, Auinger D, Eichinger M, Honnef G, Schittek G, Metnitz P, et al. Physician utilization in prehospital emergency medical services in Europe: An overview and comparison. Emergencies. 2023;35:125–35. DOI: 10.55633/s3me/e080.2023
  29. Ismailova F, Karataev M, Omukeeva G, Omorova N, Rahat SA, Satarov U, et al. Problems and prospects in development of emergency medical help center in Osh, Kyrgyzstan. Pak J Med Health Sci. 2022;16(1):1196–8. DOI: 10.53350/pjmhs221611196
  30. Abdurahimov BA, Sotiboldiev NA. Emergency medical services in the Republic of Uzbekistan (Literature review). Am J Appl Med Sci. 2025;3(9):118–29. DOI: 10.5281/zenodo.17388751
  31. Alvial X, Rojas A, Carrasco R, Durán C, Fernández-Campusano C. Overuse of health care in the emergency services in Chile. Int J Environ Res Public Health. 2021;18(6):3082. DOI: 10.3390/ijerph18063082
  32. Eriten S. Two-year retrospective analysis of repeated emergency service admissions in a secondary stage hospital: Diagnosis-based evaluation. Eur Res J. 2025;11(3):595–602. DOI: 10.18621/EURJ.1617981
  33. McCormack L, Chinthala LK, Elias E, Madlock-Brown C. Shifting emergency department utilization patterns among vulnerable populations during the COVID-19 pandemic. BMC Public Health. 2026;26:741. DOI: 10.1186/s12889-025-25693-7
  34. Karimifard M, Hosseini M, Mahmudimanesh M, Jahanghiri F, Mahmoodi R, Talebi H, et al. The trend of prehospital emergency medical care services after the COVID-19 pandemic: A time series analysis. Open Public Health J. 2025;18:e18749445371683. DOI: 10.2174/0118749445371683250113064610
  35. Ganbat G, Kim A, Namnansuren B, Batbaatar S, Kim H. Patterns of emergency dispatch calls and their changes during the COVID-19 pandemic in Ulaanbaatar, Mongolia. BMC Emerg Med. 2025;25:119. DOI: 10.1186/s12873-025-01273-1
  36. Naouri D, El Khoury C, Vincent-Cassy C, Vuagnat A, Schmidt J, Yordanov Y. The French emergency national survey: A description of emergency departments and patients in France. PLoS One. 2018;13(6):e0198474. DOI: 10.1371/journal.pone.0198474
  37. Mattiuzzi C, Lippi G, Paolillo C. Emergency department visits in Italy: 2017-2023 trends, decline and recovery. Emerg Care J. 2025;21(2). DOI: 10.4081/ecj.2025.13785
  38. Coca-Boronat E, Morales-Asencio JM, Coca-Gallen D, Gutiérrez-Rodríguez L, Lupiáñez-Pérez I, Guerra-Marmolejo C, et al. Primary care utilization and prehospital emergency demand among patients with multimorbidity in Spain. Nurs Rep. 2025;15(11):377. DOI: 10.3390/nursrep15110377
  39. Monev B, Peeva Y. Urgent medical care in Bulgaria: Importance, challenges, and organization. J Med Res Surg. 2025;6(3):100–4. DOI: 10.52916/jmrs254180
  40. Urs G, Zadey S, Kumar PK, Arora A, Gangane T, Nimkar P, et al. Emergency care in India: A retrospective cross-sectional analysis of health management and information system and Global Burden of Disease. 2024;1–26. DOI: 10.1101/2024.08.16.24312130